Vắc xin uốn ván hấp phụ: Đối tượng, lịch tiêm, giá và những lưu ý cần biết

Uốn ván là bệnh nhiễm trùng cấp tính nguy hiểm do độc tố của vi khuẩn Clostridium tetani gây ra, có thể dẫn đến co cứng cơ, khó thở và nhiều biến chứng đe dọa tính mạng. Tiêm vắc xin là biện pháp chủ động, hiệu quả đã được chứng minh để phòng bệnh - đặc biệt quan trọng với phụ nữ mang thai, người có nguy cơ phơi nhiễm qua vết thương và người trưởng thành chưa rõ tiền sử tiêm chủng. Vậy vắc xin uốn ván hấp phụ là gì, ai nên tiêm, lịch tiêm như thế nào và cần lưu ý gì?

Vắc xin uốn ván hấp phụ là gì?

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) là vắc xin chứa giải độc tố uốn ván đã được làm mất độc tính, tinh chế và hấp phụ trên chất bổ trợ chứa muối nhôm. Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch chủ động chống lại độc tố do Clostridium tetani sản sinh, từ đó phòng bệnh uốn ván. Tại Việt Nam, vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) hiện được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng theo các nhóm đối tượng và lịch tiêm được quy định.

1. Vắc xin uốn ván hấp phụ phòng bệnh gì?

Vắc xin uốn ván hấp phụ được sử dụng để phòng bệnh uốn ván, một bệnh nhiễm trùng cấp tính do độc tố thần kinh của vi khuẩn Clostridium tetani gây ra. Vi khuẩn này có thể tồn tại trong môi trường dưới dạng bào tử bền vững, được tìm thấy trong đất, bụi và phân của người hoặc động vật. Khi có điều kiện thuận lợi, đặc biệt qua những vết thương sâu, dập nát hoặc nhiễm bẩn, bào tử có thể xâm nhập vào cơ thể và phát triển, sản sinh độc tố uốn ván.

Điểm quan trọng là độc tố uốn ván mới là tác nhân trực tiếp gây ra các biểu hiện điển hình của bệnh, chẳng hạn co cứng cơ, co giật và có thể ảnh hưởng đến hô hấp. Vắc xin không đưa độc tố có hoạt tính vào cơ thể mà sử dụng dạng giải độc tố đã được xử lý để không còn khả năng gây độc nhưng vẫn kích thích hệ miễn dịch hình thành kháng thể bảo vệ.

Sau khi tiêm, cơ thể tạo miễn dịch chủ động chống lại độc tố uốn ván. Nhờ đó, khi tiếp xúc với độc tố trong tương lai, hệ miễn dịch có khả năng nhận diện và đáp ứng nhanh hơn.

Tuy nhiên, vắc xin không thay thế việc xử trí vết thương khi đã có nguy cơ phơi nhiễm uốn ván. Nếu bị đinh hoặc vật sắc nhọn đâm, vết thương sâu, dập nát hoặc nhiễm bẩn, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được làm sạch và đánh giá nguy cơ. Bác sĩ sẽ căn cứ loại vết thương cùng tiền sử tiêm chủng để xác định có cần tiêm vắc xin uốn ván và/hoặc sử dụng chế phẩm miễn dịch khác hay không.

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) do Việt Nam sản xuất đã được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng

2. Vì sao gọi là “vắc xin uốn ván hấp phụ”?

Tên gọi “hấp phụ” xuất phát từ cách thành phần giải độc tố uốn ván được bào chế trong vắc xin. Theo WHO, độc tố uốn ván được bất hoạt để tạo thành tetanus toxoid (TT), sau đó được hấp phụ lên các muối nhôm như nhôm hydroxide hoặc nhôm phosphate. Việc hấp phụ này giúp tăng tính sinh miễn dịch của kháng nguyên.

Nói một cách dễ hiểu, có thể hình dung thành phần chính của vắc xin trải qua các bước:

Độc tố uốn ván → bất hoạt thành giải độc tố → tinh chế → hấp phụ trên chất bổ trợ → kích thích cơ thể tạo miễn dịch.

Chất bổ trợ chứa muối nhôm có vai trò hỗ trợ tạo đáp ứng miễn dịch đối với kháng nguyên. WHO cho biết các muối nhôm như nhôm hydroxide và nhôm phosphate được sử dụng làm chất bổ trợ trong nhiều loại vắc xin nhằm tăng đáp ứng miễn dịch.

Tại Việt Nam, vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) là một trong các vắc xin được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Theo thông tin cập nhật từ Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (NIHE), vắc xin TT hiện được sử dụng trong TCMR cho phụ nữ có thai; lịch tiêm cần căn cứ thêm vào tiền sử các mũi vắc xin có thành phần uốn ván trước đó để đưa ra chỉ định phù hợp.

Lưu ý: “Vắc xin uốn ván hấp phụ” không đồng nghĩa với một loại vắc xin dành riêng cho mọi trường hợp có nguy cơ uốn ván. Tùy tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng thai kỳ và đặc điểm vết thương nếu có, bác sĩ có thể chỉ định vắc xin chứa thành phần uốn ván phù hợp như TT, Td hoặc các vắc xin phối hợp khác.

Những ai nên tiêm vắc xin uốn ván hấp phụ?

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) được sử dụng để tạo miễn dịch chủ động phòng bệnh uốn ván. Việc chỉ định tiêm phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng tiêm chủng trước đó và nguy cơ phơi nhiễm. Đặc biệt, phụ nữ mang thai chưa được tiêm hoặc chưa có thông tin đầy đủ về lịch tiêm uốn ván là nhóm cần được quan tâm để phòng uốn ván cho mẹ và trẻ sơ sinh. Bên cạnh đó, người chưa được tiêm chủng đầy đủ hoặc có vết thương nguy cơ cũng cần được nhân viên y tế đánh giá để có biện pháp dự phòng phù hợp.

1. Phụ nữ mang thai chưa được tiêm phòng đầy đủ

Tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván trong thai kỳ là một trong những biện pháp quan trọng giúp phòng uốn ván cho mẹ và trẻ sơ sinh. WHO khuyến nghị phụ nữ mang thai được tiêm vắc xin phòng uốn ván dựa trên tiền sử tiêm chủng trước đó.

Nhóm cần được bác sĩ đánh giá và xây dựng lịch tiêm phù hợp gồm:

• Phụ nữ mang thai chưa từng tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván.
• Người không nhớ hoặc không có giấy tờ xác nhận lịch tiêm trước đây.
• Phụ nữ đã tiêm nhưng chưa hoàn thành đủ số mũi theo khuyến cáo.
• Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tại những khu vực hoặc nhóm có nguy cơ uốn ván cao, khi có chương trình tiêm chủng bổ sung.

Với phụ nữ mang thai chưa từng tiêm hoặc không rõ tiền sử, WHO khuyến nghị bắt đầu tiêm càng sớm càng tốt trong thai kỳ; các mũi tiếp theo được bố trí theo khoảng cách phù hợp để cơ thể có thời gian hình thành đáp ứng miễn dịch trước khi sinh.

Lưu ý: Không phải tất cả phụ nữ mang thai đều cần tiêm lại vắc xin uốn ván trong mỗi thai kỳ. Nếu đã hoàn thành đầy đủ các mũi vắc xin chứa thành phần uốn ván trước đó, bác sĩ sẽ căn cứ vào lịch sử tiêm chủng để xác định có cần tiêm bổ sung hay không.

Vắc xin uốn ván được tiêm phòng cho phụ nữ mang thai theo chỉ định

2. Trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn chưa được tiêm chủng đầy đủ

Uốn ván có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nếu cơ thể chưa có miễn dịch bảo vệ đầy đủ. WHO khuyến nghị tiêm đủ các liều vắc xin chứa thành phần uốn ván từ thời thơ ấu, sau đó tiếp tục các mũi nhắc lại theo lịch phù hợp để duy trì khả năng bảo vệ lâu dài.

Với trẻ em, thành phần uốn ván thường được đưa vào vắc xin phối hợp thay vì chỉ sử dụng vắc xin TT đơn thành phần. Ở trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trưởng thành, có thể sử dụng các loại vắc xin chứa thành phần uốn ván như Td hoặc Tdap tùy theo độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và khuyến cáo hiện hành.

Do đó, nếu không nhớ mình đã tiêm bao nhiêu mũi hoặc lịch tiêm bị gián đoạn, không nên tự ý bỏ qua hoặc tiêm lặp lại theo phỏng đoán. Nhân viên y tế có thể dựa trên hồ sơ tiêm chủng và tình trạng cụ thể để tư vấn lịch bổ sung phù hợp.

3. Người có vết thương hoặc chấn thương có nguy cơ uốn ván

Uốn ván thường liên quan đến việc bào tử Clostridium tetani xâm nhập qua vết thương. Những vết thương sâu, dập nát, nhiễm đất hoặc có mô hoại tử có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Trong những trường hợp này, việc dự phòng không chỉ đơn thuần là tiêm vắc xin mà cần đánh giá vết thương và tiền sử tiêm chủng.

Bác sĩ có thể cân nhắc tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván khi:

• Người bị thương chưa từng tiêm hoặc chưa hoàn thành lịch tiêm cơ bản.
• Không xác định được tiền sử tiêm chủng.
• Đã tiêm trước đây nhưng thời gian từ liều gần nhất và tính chất vết thương cho thấy cần dự phòng bổ sung.
• Vết thương sâu, bẩn, dập nát hoặc có nguy cơ nhiễm bẩn cao.

Với một số vết thương bẩn hoặc nghiêm trọng ở người chưa được tiêm chủng đầy đủ, ngoài vắc xin, bác sĩ có thể chỉ định globulin miễn dịch uốn ván (TIG) để tạo miễn dịch thụ động trong những trường hợp phù hợp. Vì vậy, người bị thương không nên tự mua vắc xin và tự quyết định số mũi tiêm mà cần được nhân viên y tế đánh giá trực tiếp.

4. Người đã từng mắc uốn ván

Mắc uốn ván không tạo ra miễn dịch tự nhiên đủ để bảo vệ cơ thể trước những lần phơi nhiễm sau này. WHO khuyến cáo người đã hồi phục sau uốn ván vẫn cần được tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván theo chỉ định để hình thành miễn dịch chủ động.

Vì vậy, tiền sử từng mắc bệnh không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua tiêm chủng. Lịch tiêm cụ thể sẽ được bác sĩ cân nhắc dựa trên tuổi, tiền sử bệnh và các mũi vắc xin đã sử dụng trước đó.

Người chưa đủ miễn dịch có thể tiêm vắc xin theo chỉ định của bác sĩ

Vắc xin uốn ván hấp phụ tiêm mấy mũi? Lịch tiêm như thế nào?

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) không có một số mũi cố định áp dụng cho tất cả mọi người. Lịch tiêm được xác định dựa trên tuổi, tiền sử tiêm chủng và việc người tiêm đã từng sử dụng các vắc xin có thành phần uốn ván hay chưa. Theo Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (NIHE), trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng hiện nay, vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) được sử dụng cho phụ nữ mang thai và cần bảo đảm khoảng cách tối thiểu giữa các mũi.

1. Lịch tiêm cơ bản vắc xin uốn ván hấp phụ TT

Với người chưa từng tiêm hoặc không xác định được tiền sử tiêm vắc xin uốn ván, lịch TT cơ bản theo hướng dẫn của NIHE gồm các mũi được bố trí theo khoảng cách tối thiểu sau:

Như vậy, khi tìm hiểu “vắc xin uốn ván tiêm mấy mũi?”, không nên mặc định tất cả người lớn đều phải tiêm 3 mũi hoặc 5 mũi. Nếu đã từng tiêm các vắc xin chứa thành phần uốn ván, bác sĩ sẽ đối chiếu lịch sử tiêm chủng để xác định số mũi cần bổ sung.

WHO cũng lưu ý rằng miễn dịch phòng uốn ván cần được duy trì bằng một chuỗi tiêm chủng phù hợp trong suốt cuộc đời; các vắc xin chứa thành phần uốn ván có thể được sử dụng dưới dạng đơn thành phần hoặc vắc xin phối hợp.

2. Lịch tiêm uốn ván cho phụ nữ mang thai

Phụ nữ mang thai là nhóm đặc biệt được quan tâm trong dự phòng uốn ván mẹ và uốn ván sơ sinh. Tuy nhiên, không phải tất cả phụ nữ đều cần bắt đầu lại lịch tiêm TT trong mỗi thai kỳ. Bác sĩ cần kiểm tra tiền sử các mũi vắc xin có thành phần uốn ván trước đó để đưa ra lịch phù hợp.

Có thể phân nhóm tham khảo như sau:

WHO khuyến nghị tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, bao gồm tiêm trong thai kỳ khi cần thiết, nhằm phòng uốn ván cho mẹ và trẻ sơ sinh. Kháng thể của mẹ sau tiêm có thể truyền qua nhau thai và góp phần bảo vệ trẻ trong giai đoạn đầu đời.

Lưu ý: Khi khai thác tiền sử tiêm chủng, cần tính cả các vắc xin phối hợp có chứa thành phần uốn ván, không chỉ riêng vắc xin TT. Vì vậy, phụ nữ mang thai nên mang theo sổ hoặc thông tin tiêm chủng nếu có để bác sĩ xác định lịch tiêm chính xác.

3. Tiêm uốn ván mấy ngày thì có tác dụng?

Sau khi tiêm vắc xin uốn ván, cơ thể cần thời gian để tạo kháng thể. Ở người đã tiêm đủ lịch cơ bản, mũi nhắc giúp kháng thể tăng trở lại sau khoảng 4–7 ngày. Người chưa từng tiêm cần ít nhất 2 mũi mới bắt đầu có miễn dịch bảo vệ; một mũi đơn lẻ chưa đủ để phòng bệnh. Tốc độ và mức độ đáp ứng thay đổi tùy tiền sử tiêm chủng của từng người.

Do đó, nếu vừa bị vết thương sâu, dập nát, nhiễm bẩn hoặc có nguy cơ uốn ván, không nên chờ vắc xin “có tác dụng” rồi mới đi khám. Người bệnh cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được làm sạch và đánh giá vết thương, đồng thời kiểm tra tiền sử tiêm chủng. Với một số trường hợp nguy cơ cao và chưa được bảo vệ đầy đủ, bác sĩ có thể chỉ định globulin miễn dịch uốn ván (TIG) bên cạnh vắc xin để tạo miễn dịch thụ động trong thời gian chờ cơ thể hình thành đáp ứng chủ động.

4. Tiêm uốn ván bao lâu cần tiêm nhắc lại?

Miễn dịch đối với uốn ván cần được duy trì bằng lịch tiêm chủng phù hợp. Thời điểm tiêm nhắc không nên áp dụng một mốc duy nhất cho tất cả mọi người, mà phụ thuộc vào lịch sử tiêm chủng, tuổi, loại vắc xin đã sử dụng và nguy cơ phơi nhiễm.

Theo NIHE, trong lịch TT dành cho phụ nữ mang thai thuộc Chương trình Tiêm chủng mở rộng, các mũi tiếp theo được bố trí với khoảng cách tối thiểu 1 năm sau mũi trước đó ở các giai đoạn tương ứng. Việc có cần tiếp tục hoặc tiêm nhắc hay không phải được xác định dựa trên những mũi vắc xin có thành phần uốn ván đã tiêm trước đó.

WHO cũng khuyến nghị duy trì miễn dịch uốn ván bằng các mũi tiêm nhắc theo lịch phù hợp trong suốt cuộc đời. Hiện có nhiều loại vắc xin chứa thành phần uốn ván như Td, Tdap, DTaP hoặc các vắc xin phối hợp khác, do đó loại vắc xin và thời điểm tiêm nhắc có thể khác nhau giữa từng nhóm tuổi và chương trình tiêm chủng.

Tùy thuộc vào nguy cơ phơi nhiễm bác sĩ có thể chỉ định tiêm nhắc mũi uốn ván

Ai không nên tiêm hoặc cần trì hoãn tiêm uốn ván?

Không phải mọi trường hợp có bệnh nền, đang dùng thuốc hoặc từng xuất hiện phản ứng sau tiêm đều phải tránh vắc xin uốn ván. Chống chỉ định và trì hoãn tiêm cần được phân biệt rõ, dựa trên loại vắc xin, tiền sử phản ứng với các mũi trước đó và tình trạng sức khỏe tại thời điểm tiêm.

Với vắc xin uốn ván hấp phụ (TT), NIHE ghi nhận chống chỉ định là phản ứng quá mẫn với lần tiêm trước. Đối với các vắc xin chứa thành phần uốn ván khác như Td hoặc Tdap, tiêu chí chống chỉ định và thận trọng có thể khác nhau.

1. Chống chỉ định tuyệt đối

Trường hợp quan trọng nhất cần lưu ý là tiền sử phản vệ hoặc phản ứng quá mẫn nghiêm trọng sau một liều vắc xin trước đó hoặc với thành phần của vắc xin. Khi đó, không nên tự ý tiếp tục tiêm cùng loại vắc xin mà cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ để đánh giá nguy cơ và lựa chọn phương án phù hợp. CDC xếp tiền sử phản ứng dị ứng nghiêm trọng sau liều trước hoặc với thành phần vắc xin là chống chỉ định đối với các vắc xin Td/Tdap.

Một số dấu hiệu gợi ý phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể bao gồm:

• Khó thở, khò khè hoặc cảm giác nghẹn.
• Sưng nhanh ở môi, mặt, lưỡi hoặc họng.
• Nổi mề đay toàn thân.
• Chóng mặt nhiều, tụt huyết áp hoặc mất ý thức.

Đối với TT, nếu từng có phản ứng quá mẫn với lần tiêm trước, cần được bác sĩ đánh giá trước khi sử dụng liều tiếp theo. NIHE cũng lưu ý phản ứng tại chỗ hoặc toàn thân có thể rõ hơn ở những lần tiêm sau và nếu phản ứng quá mạnh, có thể trở thành chống chỉ định.

Riêng tiền sử phản ứng thần kinh cần được xem xét cụ thể, không nên tự kết luận là chống chỉ định tuyệt đối. Chẳng hạn, với Tdap, tiền sử bệnh não như hôn mê, giảm ý thức hoặc co giật kéo dài không do nguyên nhân khác trong vòng 7 ngày sau một liều vắc xin có thành phần ho gà là chống chỉ định đối với Tdap. Với các rối loạn thần kinh tiến triển hoặc chưa ổn định, cần được bác sĩ đánh giá trước khi tiêm.

2. Khi nào nên trì hoãn tiêm?

Một số tình trạng sức khỏe có thể khiến bác sĩ tạm thời trì hoãn tiêm, thay vì chống chỉ định hoàn toàn.

Đáng lưu ý nhất là khi người tiêm đang mắc bệnh cấp tính mức độ vừa hoặc nặng, có hoặc không kèm sốt. CDC xem đây là một tình trạng cần thận trọng đối với Td/Tdap và có thể trì hoãn đến khi người bệnh hồi phục. Ngược lại, những bệnh nhẹ như cảm lạnh thông thường thường không phải lý do bắt buộc phải hoãn tiêm.

Bác sĩ có thể cân nhắc trì hoãn khi:

• Đang sốt hoặc mắc bệnh cấp tính mức độ vừa đến nặng.
• Đang có tình trạng sức khỏe cần được đánh giá thêm trước khi tiêm.
• Từng xuất hiện phản ứng bất thường sau vắc xin chứa thành phần uốn ván và cần xác định nguyên nhân.
• Có tiền sử một số phản ứng đặc biệt như hội chứng Guillain-Barré trong vòng 6 tuần sau liều vắc xin chứa giải độc tố uốn ván hoặc phản ứng Arthus; đây là những trường hợp cần bác sĩ đánh giá lợi ích – nguy cơ và thời điểm tiêm phù hợp.

Sau khi tình trạng cấp tính được kiểm soát hoặc sức khỏe ổn định, người tiêm có thể được đánh giá lại để tiếp tục lịch tiêm còn thiếu, thay vì bỏ hoàn toàn việc tiêm chủng.

Lưu ý quan trọng với người vừa bị thương: nếu vết thương có nguy cơ uốn ván, việc đang mắc bệnh cấp tính không nên khiến người bệnh tự quyết định bỏ qua dự phòng. CDC lưu ý trong một số trường hợp vết thương không sạch hoặc không phải vết thương nhỏ, lợi ích của dự phòng uốn ván có thể lớn hơn nguy cơ trì hoãn; quyết định cần được thực hiện bởi nhân viên y tế sau khi đánh giá vết thương và tiền sử tiêm chủng.

3. Cần thông báo gì cho bác sĩ trước khi tiêm uốn ván?

Trước khi tiêm, người dân nên cung cấp đầy đủ thông tin để nhân viên y tế đánh giá chỉ định và nguy cơ. Đặc biệt cần thông báo:

• Đã từng tiêm TT, Td, Tdap hoặc các vắc xin có thành phần uốn ván hay chưa.
• Từng xuất hiện phản vệ hoặc phản ứng nghiêm trọng sau tiêm hay không.
• Có tiền sử phản ứng thần kinh bất thường sau một mũi vắc xin hay không.
• Hiện đang sốt hoặc mắc bệnh cấp tính.
• Đang mang thai hoặc cho con bú.
• Có tiền sử hội chứng Guillain-Barré hoặc các bệnh lý thần kinh cần lưu ý.
• Đang có vết thương, đặc biệt là vết thương sâu, dập nát hoặc nhiễm bẩn.

Việc khai thác những thông tin này giúp bác sĩ xác định có nên tiêm ngay, cần trì hoãn hay cần lựa chọn loại vắc xin khác.

Không tự ý bỏ lịch tiêm chỉ vì đang mang thai, cho con bú hoặc từng bị đau/sưng tại chỗ tiêm. Nếu từng có phản ứng nặng với vắc xin, bạn không nên tiêm mũi tiếp theo khi chưa được bác sĩ đánh giá. Hãy thông báo đầy đủ tiền sử và tình trạng sức khỏe để được sàng lọc trước tiêm.

Người bị sốt cao không nên tiêm vắc xin

Vắc xin uốn ván hấp phụ TT khác gì Td, Boostrix và Adacel?

Khi tìm hiểu về vắc xin phòng uốn ván, nhiều người dễ nhầm lẫn giữa TT, Td, Boostrix và Adacel vì cả 4 đều có thành phần liên quan đến phòng bệnh uốn ván. Tuy nhiên, đây là những vắc xin có thành phần kháng nguyên và phạm vi phòng bệnh khác nhau.

Trong đó, TT (Tetanus Toxoid) là vắc xin đơn thành phần phòng uốn ván; Td kết hợp giải độc tố uốn ván với giải độc tố bạch hầu giảm liều; còn Boostrix và Adacel là các vắc xin Tdap, bổ sung thêm thành phần ho gà vô bào và bạch hầu giảm liều. WHO hiện khuyến nghị sử dụng các vắc xin chứa thành phần uốn ván (TTCV) theo lịch tiêm phù hợp với từng nhóm tuổi và chương trình tiêm chủng.

Tại Việt Nam, NIHE hiện ghi nhận TT là vắc xin uốn ván hấp phụ được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng cho phụ nữ mang thai, trong khi Td là vắc xin phối hợp uốn ván – bạch hầu giảm liều được sử dụng ở trẻ 7 tuổi trong chương trình.

1. TT và Td khác nhau như thế nào?

Điểm khác biệt cơ bản nằm ở số lượng bệnh được phòng ngừa.

TT là vắc xin đơn thành phần, chứa giải độc tố uốn ván đã được bất hoạt để tạo miễn dịch chủ động chống lại độc tố của Clostridium tetani. Vắc xin này không có thành phần phòng bạch hầu hay ho gà. WHO cho biết TT có thể được sử dụng dưới dạng vắc xin đơn thành phần hoặc phối hợp với các vắc xin khác.

Trong khi đó, Td là vắc xin phối hợp gồm:

• Giải độc tố uốn ván.
• Giải độc tố bạch hầu với hàm lượng giảm, phù hợp cho các nhóm tuổi lớn hơn theo lịch tiêm chủng.
• Tạo miễn dịch phòng đồng thời uốn ván và bạch hầu.

Vì vậy, nếu chỉ xét về phạm vi phòng bệnh, TT và Td đều giúp phòng uốn ván nhưng Td có thêm thành phần phòng bạch hầu. WHO cũng phân loại Td là một trong những vắc xin chứa thành phần uốn ván được sử dụng cho tiêm chủng và tiêm nhắc.

Tại Việt Nam, việc lựa chọn TT hay Td không nên dựa trên mong muốn cá nhân mà cần căn cứ vào độ tuổi, tiền sử các mũi vắc xin chứa thành phần uốn ván và chương trình/lịch tiêm chủng đang áp dụng. Theo NIHE, lịch tiêm TT cho phụ nữ mang thai cũng phải tính đến các mũi vắc xin chứa thành phần uốn ván đã được tiêm trước đó.

2. Boostrix và Adacel là vắc xin gì?

Boostrix và Adacel đều thuộc nhóm Tdap, tức vắc xin phối hợp phòng uốn ván – bạch hầu – ho gà, trong đó thành phần bạch hầu được sử dụng ở hàm lượng giảm và thành phần ho gà là các kháng nguyên vô bào.

Với Boostrix, tài liệu sản phẩm của nhà sản xuất ghi nhận mỗi liều 0,5 ml chứa giải độc tố uốn ván, giải độc tố bạch hầu giảm liều và các thành phần ho gà vô bào gồm độc tố ho gà bất hoạt (PT), hemagglutinin dạng sợi (FHA) và pertactin (PRN).

Adacel cũng là vắc xin Tdap. Tài liệu sản phẩm của Sanofi ghi nhận vắc xin chứa giải độc tố bạch hầu, giải độc tố uốn ván và các kháng nguyên ho gà vô bào, với mục đích tạo miễn dịch phòng 3 bệnh này.

Như vậy, có thể hình dung đơn giản:

TT → uốn ván

Td → uốn ván + bạch hầu

Boostrix/Adacel → uốn ván + bạch hầu + ho gà

Sự khác biệt này giải thích vì sao bác sĩ có thể lựa chọn các loại vắc xin khác nhau cho từng người, thay vì chỉ sử dụng một loại vắc xin uốn ván cho tất cả đối tượng.

Boostrix là vắc xin thuộc nhóm Tdap phòng ngừa uốn ván, bạch hầu và ho gà

3. TT có thể thay thế Boostrix hoặc Adacel không?

Không nên tự ý xem TT là sản phẩm thay thế trực tiếp cho Boostrix hoặc Adacel. Mặc dù cả 3 đều có thành phần phòng uốn ván, Boostrix và Adacel còn tạo miễn dịch chống bạch hầu và ho gà, trong khi TT chỉ phòng uốn ván.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở phụ nữ mang thai. Vắc xin Tdap được sử dụng trong thai kỳ ở một số hướng dẫn nhằm giúp người mẹ tạo kháng thể và truyền kháng thể qua nhau thai cho thai nhi, qua đó hỗ trợ bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời khi trẻ còn quá nhỏ để hoàn thành lịch tiêm phòng ho gà. WHO ghi nhận tiêm vắc xin chứa thành phần ho gà cho phụ nữ mang thai có thể giúp phòng bệnh cho trẻ chưa đến tuổi tiêm chủng.

Riêng với Boostrix, thông tin sản phẩm tại Hoa Kỳ chỉ định tiêm trong tam cá nguyệt thứ ba để phòng ho gà cho trẻ dưới 2 tháng tuổi; Adacel cũng có chỉ định sử dụng trong thai kỳ theo thông tin sản phẩm tại một số quốc gia. Tuy nhiên, thời điểm tiêm, loại vắc xin và chỉ định cụ thể cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn và thông tin sản phẩm được cấp phép tại nơi tiêm.

Do đó, khi được tư vấn tiêm TT, Td, Boostrix hoặc Adacel, người tiêm không nên tự đổi sang một loại khác chỉ vì cùng có thành phần uốn ván. Bác sĩ sẽ cân nhắc mục tiêu phòng bệnh, tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng thai kỳ nếu có và các khuyến cáo hiện hành để lựa chọn vắc xin phù hợp.

4. Nên chọn TT, Td, Boostrix hay Adacel?

Không có một loại vắc xin phù hợp cho tất cả mọi người. Việc lựa chọn phụ thuộc vào đối tượng tiêm và mục tiêu bảo vệ:

• TT: phù hợp khi cần vắc xin đơn thành phần phòng uốn ván theo chương trình hoặc chỉ định cụ thể.
• Td: phù hợp khi cần đồng thời duy trì miễn dịch với uốn ván và bạch hầu theo lịch tiêm chủng.

• Boostrix/Adacel: Thuộc nhóm Tdap, phù hợp trong những trường hợp cần tiêm nhắc để tạo miễn dịch chống đồng thời uốn ván, bạch hầu và ho gà theo chỉ định.
• Phụ nữ mang thai: Cần đối chiếu đầy đủ tiền sử tiêm chủng để xác định loại vắc xin và lịch tiêm phù hợp; không nên mặc định mọi thai phụ đều phải tiêm TT hoặc tự thay TT bằng Tdap.

Đặc biệt, khi khai thác tiền sử tiêm chủng, cần tính tất cả các vắc xin đã từng chứa thành phần uốn ván, bởi một người có thể đã nhận thành phần này từ vắc xin phối hợp trong thời thơ ấu mà không nhớ rõ tên vắc xin. NIHE cũng lưu ý phải xem xét tiền sử các mũi vắc xin chứa thành phần uốn ván trước khi chỉ định TT.

Vắc xin Adacel (Sanofi) phòng ngừa ho gà, bạch hầu và uốn ván, sản xuất tại Canada

Phản ứng sau tiêm vắc xin uốn ván hấp phụ

Sau khi tiêm vắc xin uốn ván hấp phụ (TT), một số người có thể xuất hiện phản ứng tại vị trí tiêm hoặc triệu chứng toàn thân nhẹ. Đây thường là biểu hiện của quá trình cơ thể đáp ứng với vắc xin và phần lớn không kéo dài. Theo Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (NIHE), phản ứng sau tiêm TT thường ở mức độ nhẹ tại chỗ hoặc toàn thân và có thể rõ hơn ở những lần tiêm tiếp theo.

1. Phản ứng thông thường sau tiêm là gì?

Tiêm uốn ván có đau không? Có thể có. Đau hoặc hơi nhức tại vị trí tiêm là một trong những phản ứng thường gặp sau tiêm vắc xin chứa thành phần uốn ván. Bên cạnh đó, vùng tiêm có thể xuất hiện đỏ, sưng, cứng hoặc đau khi chạm vào. Các biểu hiện này thường nhẹ, thoáng qua và tự cải thiện sau vài ngày.

Một số phản ứng có thể gặp sau tiêm gồm:

• Tại vị trí tiêm: đau, đỏ, sưng, căng hoặc cứng nhẹ.
• Toàn thân: sốt nhẹ, đau đầu, mệt mỏi, đau cơ hoặc cảm giác không khỏe.
• Một số người có thể xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa nhẹ như buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng, đặc biệt với các vắc xin phối hợp Td/Tdap.

Phần lớn những phản ứng này không phải dấu hiệu cho thấy vắc xin gây bệnh uốn ván. Vắc xin TT sử dụng giải độc tố uốn ván đã được bất hoạt để tạo miễn dịch, không phải vi khuẩn Clostridium tetani còn khả năng gây bệnh.

Đáng chú ý, NIHE ghi nhận phản ứng tại chỗ hoặc toàn thân nhẹ sau TT có thể tăng ở những lần tiêm tiếp theo. Vì vậy, việc đau hoặc sưng rõ hơn sau một liều trước không đồng nghĩa với việc vắc xin không an toàn. Tuy nhiên, nếu lần tiêm trước từng gây phản ứng quá mạnh, người tiêm cần thông báo cho nhân viên y tế để được đánh giá trước khi tiếp tục lịch tiêm.

2. Khi nào cần đến cơ sở y tế sau tiêm?

Hầu hết phản ứng sau tiêm đều nhẹ và tự giới hạn. Tuy nhiên, người được tiêm cần theo dõi tình trạng sức khỏe và đến cơ sở y tế khi xuất hiện biểu hiện bất thường hoặc triệu chứng nghiêm trọng.

Đặc biệt, cần lưu ý các dấu hiệu có thể gợi ý phản ứng dị ứng nghiêm trọng như:

• Nổi mề đay lan rộng, phát ban nhanh chóng sau tiêm.
• Sưng mặt, môi, lưỡi hoặc vùng họng.
• Khó thở, khò khè, cảm giác nghẹn hoặc tức ngực.
• Chóng mặt nhiều, yếu, tim đập nhanh hoặc có biểu hiện bất thường về tuần hoàn.
• Sốt cao hoặc tình trạng toàn thân diễn biến bất thường, không cải thiện.
• Vết tiêm sưng đau tăng nhanh, lan rộng hoặc có biểu hiện khiến người tiêm lo ngại.

Phản vệ sau tiêm chủng là phản ứng hiếm gặp nhưng có thể diễn biến nhanh và cần được xử trí y tế khẩn cấp. CDC khuyến cáo khi xuất hiện các dấu hiệu như mề đay, sưng mặt/họng, khó thở, chóng mặt hoặc yếu sau tiêm cần được đưa đến cơ sở y tế ngay.

Dấu hiệu cần cấp cứu: Khó thở, phù mặt hoặc họng, nổi mề đay toàn thân, chóng mặt nhiều, yếu hoặc có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng sau tiêm → cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và xử trí. Không tự theo dõi hoặc điều trị tại nhà khi có dấu hiệu nghiêm trọng.

3. Làm gì khi bị đau hoặc sốt nhẹ sau tiêm uốn ván?

Khi xuất hiện đau, sưng nhẹ tại chỗ tiêm hoặc sốt nhẹ, người tiêm có thể nghỉ ngơi, uống đủ nước và theo dõi diễn biến. Không nên tự ý xoa bóp mạnh hoặc tác động trực tiếp lên vùng tiêm khi đang sưng đau.

Nếu triệu chứng kéo dài, tăng dần hoặc khiến người tiêm lo lắng, nên liên hệ cơ sở tiêm chủng hoặc cơ sở y tế để được hướng dẫn. Việc sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau cũng nên thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên y tế, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các thuốc khác.

Lưu ý trước và sau khi tiêm vắc xin uốn ván hấp phụ

Tiêm vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) đúng lịch là bước quan trọng để tạo miễn dịch phòng bệnh. Tuy nhiên, để bảo đảm an toàn và lựa chọn lịch tiêm phù hợp, người tiêm cần cung cấp đầy đủ thông tin sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và các yếu tố đặc biệt như mang thai hoặc đang có vết thương. Sau tiêm, việc theo dõi tại cơ sở tiêm chủng và tại nhà cũng giúp phát hiện sớm những phản ứng bất thường nếu có.

1. Trước khi tiêm cần chuẩn bị gì?

Trước khi tiêm vắc xin uốn ván, người tiêm sẽ được nhân viên y tế khai thác tiền sử và sàng lọc tình trạng sức khỏe. Để quá trình tư vấn chính xác hơn, nên chuẩn bị một số thông tin sau:

• Mang theo sổ hoặc giấy chứng nhận tiêm chủng nếu có, đặc biệt khi cần xác định đã từng tiêm TT, Td, Tdap hoặc các vắc xin khác có thành phần uốn ván.
• Thông báo tiền sử dị ứng, nhất là nếu từng có phản ứng nghiêm trọng hoặc phản vệ sau tiêm vắc xin.
• Cung cấp thông tin về bệnh nền, tình trạng sức khỏe hiện tại và các thuốc đang sử dụng.
• Nếu đang mang thai, cần thông báo cho nhân viên y tế về tình trạng thai kỳ và tuổi thai để được tư vấn loại vắc xin, thời điểm tiêm phù hợp.
• Nếu đang có vết thương, cần thông tin rõ thời điểm bị thương, nguyên nhân hoặc cơ chế gây thương tích, vị trí và mức độ của vết thương.
• Thông báo nếu từng xuất hiện phản ứng bất thường sau một mũi vắc xin chứa thành phần uốn ván trước đây.

Việc khai thác đầy đủ tiền sử đặc biệt quan trọng vì số mũi cần tiêm không chỉ phụ thuộc vào tuổi mà còn dựa trên những vắc xin chứa thành phần uốn ván đã được sử dụng trước đó. Trong trường hợp có vết thương nguy cơ, bác sĩ đồng thời cần đánh giá tình trạng vết thương và tiền sử tiêm chủng để xác định biện pháp dự phòng phù hợp.

Không nên tự ý ngừng thuốc đang sử dụng hoặc tự trì hoãn tiêm chỉ vì lo ngại bệnh nền. Hãy cung cấp thông tin đầy đủ để bác sĩ đánh giá trước khi quyết định tiêm.

2. Sau tiêm cần theo dõi như thế nào?

Sau khi tiêm vắc xin uốn ván, người được tiêm cần ở lại cơ sở tiêm chủng ít nhất 30 phút để theo dõi và xử trí kịp thời nếu xuất hiện phản ứng cấp tính. Đây là bước quan trọng trong quy trình bảo đảm an toàn tiêm chủng.

Sau khi về nhà, nên tiếp tục theo dõi sức khỏe trong những ngày tiếp theo, đặc biệt trong 24–48 giờ đầu. Một số biểu hiện nhẹ có thể xuất hiện như đau, sưng hoặc đỏ tại vị trí tiêm, sốt nhẹ, mệt mỏi hoặc đau cơ. Phần lớn các phản ứng này thường thoáng qua và tự cải thiện.

Người được tiêm nên:

• Theo dõi vị trí tiêm về mức độ đau, sưng, đỏ hoặc cứng.
• Theo dõi thân nhiệt và tình trạng toàn thân nếu cảm thấy mệt hoặc sốt.
• Nghỉ ngơi, uống đủ nước và sinh hoạt phù hợp với tình trạng sức khỏe.
• Không tự ý xoa bóp mạnh, chườm nóng hoặc tác động lên vùng tiêm khi đang sưng đau.
• Không tự ý sử dụng thuốc nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người đang điều trị bệnh lý khác.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như khó thở, sưng môi/lưỡi/họng, nổi mề đay lan rộng, chóng mặt nhiều, rối loạn ý thức, sốt cao hoặc tình trạng tại vị trí tiêm diễn biến bất thường, cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và xử trí.

Lưu ý: Người vừa tiêm không nên tự đánh giá phản ứng nghiêm trọng tại nhà. Khi có biểu hiện bất thường hoặc triệu chứng khiến bạn lo lắng, hãy liên hệ cơ sở tiêm chủng hoặc đến cơ sở y tế để được hướng dẫn.

3. Có cần kiêng gì sau khi tiêm uốn ván không?

Sau tiêm vắc xin uốn ván, thông thường không cần kiêng khem quá mức nếu sức khỏe ổn định. Người tiêm có thể duy trì chế độ ăn uống và sinh hoạt thông thường, đồng thời ưu tiên nghỉ ngơi nếu xuất hiện mệt mỏi hoặc đau tại vị trí tiêm.

Điều quan trọng hơn là theo dõi phản ứng sau tiêm và thực hiện đúng hướng dẫn của nhân viên y tế. Đặc biệt, không nên bỏ qua những dấu hiệu bất thường chỉ vì cho rằng đó là “phản ứng bình thường sau tiêm”.

Bác sĩ thực hiện thăm khám trước khi chỉ định tiêm vắc xin uốn ván

Quy trình tiêm vắc xin uốn ván tại Bệnh viện Đại học Phenikaa

Tiêm vắc xin uốn ván không chỉ đơn thuần là thực hiện một mũi tiêm mà cần được đặt trong bối cảnh tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm của từng người. Tại Bệnh viện Đại học Phenikaa (PhenikaaMec), quy trình tiêm chủng được triển khai theo các bước từ tiếp nhận, khai thác thông tin, khám sàng lọc đến theo dõi sau tiêm và tư vấn lịch tiêm tiếp theo, giúp người tiêm được đánh giá phù hợp trước khi thực hiện.

Bước 1: Đăng ký và khai thác tiền sử tiêm chủng

Khi đăng ký tiêm vắc xin uốn ván, người tiêm được tiếp nhận và khai thác các thông tin liên quan đến lịch sử tiêm chủng, đặc biệt là những mũi vắc xin có thành phần uốn ván đã từng được sử dụng. Trường hợp không nhớ rõ lịch sử tiêm, bác sĩ sẽ dựa trên thông tin hiện có để đánh giá và tư vấn hướng xử trí phù hợp.

Với người đang có vết thương, nhân viên y tế cần ghi nhận thêm thời điểm xảy ra, cơ chế gây thương tích, mức độ và tình trạng vết thương. Đây là những dữ liệu quan trọng để bác sĩ đánh giá nguy cơ uốn ván và xem xét nhu cầu tiêm chủng hoặc các biện pháp dự phòng bổ sung.

Bước 2: Khám sàng lọc và tư vấn

Trước khi tiêm, người tiêm được khám sàng lọc nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe, tiền sử dị ứng, các bệnh lý đang mắc, thuốc đang sử dụng và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quyết định tiêm chủng.

Bác sĩ đồng thời xác định các trường hợp cần chống chỉ định, trì hoãn hoặc cần thận trọng khi tiêm. Đặc biệt, lịch tiêm được xây dựng dựa trên tiền sử tiêm chủng và đặc điểm của từng người, thay vì áp dụng một phác đồ giống nhau cho tất cả.

Sau khi hoàn tất đánh giá, bác sĩ tư vấn về loại vắc xin phù hợp, số mũi cần thực hiện và khoảng cách giữa các mũi nếu cần tiêm theo liệu trình.

Bước 3: Tiêm chủng và theo dõi sau tiêm

Mũi tiêm được thực hiện theo quy trình tiêm chủng an toàn tại cơ sở y tế. Sau khi tiêm, người tiêm được hướng dẫn ở lại theo dõi tại cơ sở trong ít nhất 30 phút để kịp thời phát hiện và xử trí các phản ứng bất thường nếu xảy ra.

Nhân viên y tế cũng hướng dẫn cách theo dõi các phản ứng thường gặp sau tiêm như đau, sưng tại vị trí tiêm hoặc sốt nhẹ; đồng thời cung cấp thông tin về những dấu hiệu bất thường cần liên hệ cơ sở y tế hoặc đi khám.

Bước 4: Tư vấn lịch tiêm tiếp theo

Với những trường hợp cần tiêm nhiều mũi, bác sĩ tư vấn cụ thể thời điểm thực hiện mũi tiếp theo dựa trên lịch sử tiêm chủng và phác đồ phù hợp. Thông tin tiêm chủng được ghi nhận để hỗ trợ theo dõi trong các lần tiêm sau.

Việc tư vấn lịch tiêm giúp người tiêm chủ động hoàn thành đầy đủ liệu trình, hạn chế tình trạng bỏ sót hoặc tiêm không đúng khoảng cách khuyến nghị.

Trung tâm Tiêm chủng Bệnh viện Đại học Phenikaa thực hiện quy trình tiêm đạt chuẩn theo quy định của Bộ Y tế

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) giá bao nhiêu tiền?

Tại Bệnh viện Đại học Phenikaa (PhenikaaMec), vắc xin uốn ván hấp phụ TT hiện có giá 198.000 đồng/mũi, áp dụng từ tháng 7/2026. Mức giá trên là chi phí của một liều vắc xin; số mũi cần tiêm và lịch tiêm cụ thể phụ thuộc vào tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng vết thương hoặc tình trạng thai kỳ và chỉ định của bác sĩ.

Lưu ý: Giá vắc xin có thể được điều chỉnh theo chính sách của bệnh viện từng thời điểm. Bạn nên liên hệ Hotline 1900 2262 để được tư vấn về giá và lịch tiêm chủng cập nhật trước khi đến.

Kết luận

Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT) là một trong những biện pháp chủ động giúp phòng ngừa bệnh uốn ván. Việc tiêm chủng cần được thực hiện phù hợp với độ tuổi, tiền sử tiêm các vắc xin có thành phần uốn ván và tình trạng sức khỏe của từng người. Đặc biệt, khi có vết thương nguy cơ, người bệnh nên được đánh giá sớm để xác định biện pháp dự phòng cần thiết, thay vì tự quyết định tiêm hay không tiêm.

Người có nhu cầu tiêm vắc xin uốn ván tại Bệnh viện Đại học Phenikaa có thể đăng ký để được bác sĩ khám sàng lọc, khai thác tiền sử tiêm chủng và tư vấn lịch tiêm phù hợp với từng trường hợp. Hotline: 1900 2262.